İlim Nasıl Öğrenilir?
İnsanin bir şeyi bilmesi, üç vasıtadan birisi ile olur. Bunlar ise şunlardır:
1- His (duygu) organı:
His organları göz, kulak, burun, ve deri olmak üzere beştir. Bunların hastalıklarından salim olduğu zaman, bir şey hakkında elde ettiği bilgiye güvenilebilir. Gözde, renk körlüğü olduğu zaman gördükleri yanlıştır. Sinir sisteminin bozuk, nezle ve grip olduğu zaman derinin duyarlılığı azalır.
2- Akil:
Akil ile bilmek iki şekilde olur. Düşünmeden hemen bilinirse «Bedihî bilgi» denir. Düşünmekle bilinirse «istidlali bilgi» denir. Her şeyin, kendi parçasından büyük olduğu bedihîdir. Hesapla elde edilen bilgiler, istidlalidir.
His organları ve akil ile birlikte hasıl olan bilgilere «Tecrübî bilgi» denir. Bunlar, çeşitli deneyler sonucu elde edilen bilgilerdir. Aklî ilimler, yani fen bilgileri his organları ve akil ile tercüme edilerek elde edilir.
3- Güvenilir haber:
Buna "haber-i sâdik" da denir. Güvenilir haber ikidir:
a) Tevatür haberleri: Her asrin güvenilen insanlarının hepsinin söylemesidir.
b) Peygamber haberleri: Allahü teâlânın, vahiy yolu ile, Peygamber olarak seçtiği kimseye bilgi vermesi ve onun da insanlara naklettiği bilgilerdir. Din bilgileri, nakil yolu ile gelen bilgilerdir.
İmâm-i Gazâlî (El-münkizu-aniddalâl) kitabında diyor ki: "Akil ile anlaşılan şeyler, his organları ile anlaşılanların üstünde olduğu ve bunların yanlısını çıkardığı gibi, akil da peygamberlik makamında anlaşılan şeyleri kavramaktan âcizdir. İnanmaktan başka çâresi yoktur. Akil anlayamadığı şeyleri nasıl ölçebilir. Bunların doğru ve yanlış olduğuna nasıl karar verebilir?"
Hiçbir akil, âhiret bilgilerini bulamayacağı, çözemeyeceği içindir ki, Allahü teâlâ her asırda, dünyanın her tarafına Peygamber göndermiş, en son ve kıyamete kadar değiştirmemek üzere ve bütün dünyaya peygamber olarak Muhammed aleyhisselâmı göndermiştir. Bütün peygamberler, akil ile bulunacak dünya islerine dokunmayıp, yalnız bunları araştırmak, bulup faydalanmak için çalışmayı emir ve teşvik buyurmuş, kendileri dünya islerinden her birinin, insanları ebedi (sonsuz) saadete veya felâkete nasıl sürükleyebileceklerini anlatmış ve Allahü teâlânın beğendiği ve beğenmediği şeyleri açık olarak bildirmişlerdir. Sevgili Peygamberimizin din kitaplarında yazılı ilim, sıhhat (sağlık), fen, ahlâk, adalet ve bütün sâadet kollarını kavrayan ve 1400 seneden beri dünyanın her tarafından, gelmiş, ilim,tecrübe ve akil sahiplerini hürmet ve hayranlıkta bırakan ve hiçbirisinde kimse tarafından bir kusur ve hata bulunamamış olan emirleri ve sözleri, böyle olduğunu ispat etmektedir.
